نشست پژوهشی «شاخصه های معماری در مسجد گوهرشاد» از سلسله نشست های هنرپژوهی مؤسسه آفرینش های هنری آستان قدس رضوی، صبح دیروز (9 خرداد) در سالن اجتماعات دانشکده فنی مهندسی دانشگاه آزاد اسلامی مشهد برگزار شد.

نشست پژوهشی «شاخصه های معماری در مسجد گوهرشاد» از سلسله نشست های هنرپژوهی مؤسسه آفرینش های هنری آستان قدس رضوی، صبح دیروز در سالن اجتماعات دانشکده فنی مهندسی دانشگاه آزاد اسلامی مشهد برگزار شد. در این نشست که به مناسبت سالگرد ساخت بنای ارزشمند مسجد گوهرشاد برپاشده بود، ویژگی های هنری، معماری و تاریخی این نمونه فاخر هنر سنتی و اسلامی با حضور و سخنرانی دکتر یعقوب دانش دوست، مولف کتاب های بسیاری در زمینه معماری و استادمهدی سیدی، سرپرست گروه تألیف کتاب مسجد و موقوفات گوهرشاد و از صاحب‏نظران برتر کشور بررسی شد.استاد مهدی سیدی در ابتدای این نشست با تاکید بر اهمیت بنای مسجد گوهرشاد در معماری، از غفلت 612ساله ایرانیان در پرداختن به آن ابراز تاسف کرد و گفت: این روزها که همه جا سخن از حقوق زنان است، چرا زنی مانند گوهرشاد خانم باید مورد غفلت واقع شود! سرده و سعدآباد به وسعت صدهکتار از موقوفات و رقبات این مسجد است، اما حتی یک خیابان در این مسیر به نام این زن بزرگ نیست. این مشهدشناس برجسته نشست پژوهشی «شاخصه های معماری در مسجد گوهرشاد» را نخستین نشستی برشمرد که به‏طور علمی و تخصصی به این مسجد و بانی‏ آن می‏پردازد و خاطرنشان کرد: دومسجد به نام گوهرشاد وجود دارد؛ یکی در ایران و دیگری در افغانستان. مسجد گوهرشاد مشهد، مسجدی در جنوب بارگاه امام رضا(ع) است که در سال۸۲۱ ه.ق به دستور ملکه گوهرشادبیگم، همسر شاهرخ تیموری بنا شده است و مسجد گوهرشاد هرات هم به دستور ملکه گوهرشادخانم بنا شده که مدفن او نیز هست. این پژوهشگر مشهدی در ادامه ضمن اشاره به پختگی وقف‏نامه مسجد گوهرشاد، افزود: وقف‏نامه این مسجد مربوط به سال829 ه.ق و قدیمی‏ترین وقف‏نامه موجود در خراسان بزرگ است. این وقف‏نامه به حدی ظریف تدوین شده که هنوز که هنوز است باوجود گذشت سال‏ها، مدیریت آن به مشکلی برنخورده است.وی همچنین امتیاز مسجد گوهرشاد را در میان بناهای مذهبی ایران شرقی و خراسان بزرگ بیشتر از دیگر مساجد دانست و عنوان کرد که در میان مساجد شهرهای نیشابور، هرات، بلخ و خوارزم تنها مسجد هرات از مسجد گوهرشاد بزرگ تر است، اما به لحاظ زیبایی به پای مسجد گوهرشاد مشهد نمی‏رسد. استاد سیدی در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به مشخص نبودن زمان آغاز ساخت مسجد تصریح کرد: مسجد زمانی به پایان می‏رسد که شاهرخ، همسر گوهرشاد نیز چهارباغ را تمام می کند. درباره زمان آغاز ساخت هرکس حرفی می زند و سندی وجودندارد، اما حدس می‏زنم که در سال817 ه.ق شروع شده باشد.وی ادامه داد: کتیبه پایان کار مسجد را بایسنقرمیرزا نوشته که در آن زمان والی توس بوده است. او در سال817 ه.ق والی توس می‏شود. به نظر می‏رسد ساخت مسجد در زمانی صورت می گیرد که این پسر گوهرشاد، ولایت توس را دارد.نبود هیچ صحبتی از تامین آب مسجد گوهرشاد در وقف‏نامه آن، مورد دیگری بود که این پژوهشگر بر آن تاکید کرد و آن را جای سؤال دانست. وی گفت: چگونه می‏شود که مسجدی ساخته شود و برای تامین آبش کاری نشود. این سؤالی است که دانشجویان معماری امروز باید به دنبال پاسخ آن باشند. این مسجد تا زمان احداث حمام شاه به دست مهدی قلی‏بیک که قناتی احداث و بخشی از آب آن به مسجد داده شد، آب نداشت. البته بد نیست بدانیم که نخستین لوله کشی در ایران هم برای این مسجد انجام می‏گیرد و همین‏طور این مسجد از قدیمی‏ترین مکان هایی است که برق‏کشی شده است. استاد سیدی همچنین با اشاره به زلزله مشهور سال1084 نیشابور عنوان کرد که این زلزله، تنها زلزله مخربی بود که مشهد را لرزاند و قسمت‏هایی از مسجد را تخریب کرد. در این زلزله قسمت های فوقانی مسجد و کتیبه‏های آن فروریخت. از این‏رو کتیبه هایی که امروز شاهدش هستیم، همه مرمت شده‏اند؛ به عنوان مثال کتیبه اصلی مسجد بخشی به خط بایسنقرمیرزاست و بخشی به خط محمدرضا امامی. همچنین در سال1274 به علت رانش زمین گلدسته‏ها را با کابل به هم بسته بودند تا آن‏ها را مرمت کنند.این پژوهشگر مشهدی در پایان به وجود افسانه‏های بسیار درباره گوهرشادخانم اشاره و خاطرنشان کرد: مردم این زن را آن قدر دوست داشته‏اند که بسیاری خوبی‏ها را به او نسبت داده اند و افسانه‏های زیادی درباره شخصیتش پدید آورده‏اند، اما به لحاظ تاریخی و زمانی بسیاری از این داستان ها مردود هستند. دکتر یعقوب دانش دوست، دیگر سخنران این نشست نیز به اهمیت مسجد گوهرشاد در معماری صحه گذاشت و تاکید کرد: تا اطلاع دقیقی از معماری دوره تیموری نداشته باشیم، نمی‏توانیم معماری مسجد گوهرشاد را تعریف و بررسی کنیم. این استاد معماری و شهرسازی با اشاره به اینکه مسجد گوهرشاد در دوره تعالی معماری تیموری ساخته شده است، تصریح کرد: ما در این دوره بهترین بناها را داریم، اما در شروع کار معماری تیموری اوضاع کمی فرق می کرد. در دوران تیموریان به خصوص در دورانی که خود تیمور بر مسند قدرت بود، سخت‏گیری‏های بسیاری بر معماران اعمال می‏شد که معماری تیموری نیز بر همین اساس شکل گرفت. مولف کتاب در دست چاپ «باغ ایرانی» افزود: تیمور به معماران بسیار سخت می‏گرفت و معماران هم برای اینکه بتوانند برنامه‏های او را پیاده کنند، سه رویکرد اصلی را در پیش گرفتند. تیمور به سه عنصر سرعت در انجام کار، ارتفاع بلند بنا و زیادبودن تزئینات آن بسیار توجه داشت و همین باعث شد تا معماران با توجه به سخت‏گیری‏های او دنبال راه‏حل‏هایی باشند.وی ادامه داد: لزوم سرعت در کار سبب شد معماران، اسکلت و پیکر بنا را از تزئینات جدا کنند. آن‏ها بنا را با سرعت می‏ساختند و هم زمان تزئینات را هم در کارگاهی دیگر می ساختند و بعد به بنا می افزودند. دکتر دانش‏دوست درباره گرایش تیموریان به ارتفاع نیز گفت: معماران تا جایی که مصالح و امکانات اجازه می داد بنا را بلند می ساختند، اما در ادامه طرح ساختمان و نماسازی را طوری ترتیب می دادند که ساختمان بلندتر به‏نظر برسد. استفاده از پایه‏های باریک یکی از راه‏حل‏ها بود، راه حل دیگر، انتخاب طاق‏های کشیده بود که تیز بودند و هیچ خط افقی آن‏ها را قطع نمی‏کرد تا دیدچشم را بالا ببرند.وی ادامه داد: این گرایش به خطوط عمودی تا حدی است که معماری گنبد را نیز تحت تاثیر خود قرار می‏دهد. آن ها گنبدها را شیارشیار بالا می‏بردند تا بلندتر به‏نظر برسد. آرامگاه خود گوهرشاد در هرات از کابردهای نمونه این طرح است.این پژوهشگر برجسته معماری کشور گفت: علاقه به تزئینات بسیار در معماری تیموری باعث شد که تنوع هنرهای به کار رفته در معماری افزایش پیدا کند. وجود گچ‏بری‏های بسیار زیبا نمونه این شاخصه در معماری تیموری است. از طرفی با نگاهی به مسجد گوهرشاد متوجه می‏شوید که کاشی کاری‏های این مسجد چقدر تنوع دارد.دکتر دانش‏دوست در ادامه با اشاره به اینکه مسجد گوهرشاد دارای این ویژگی‏های معماری دوره تیموری نیز هست، خاطرنشان کرد: این مسجد نمونه‏های بسیاری از ویژگی‏های معماری تیموری دارد؛ حتی نوشته‏های به‏کار رفته در معماری آن به صورت کشیده نوشته شده‏اند تا بنای آن را بلند جلوه دهند. این استاد معماری در پایان مرمت های مسجد را موردتوجه قرارداد و گفت: گنبد مسجد گوهرشاد گنبد اصلی مسجد اولیه نیست و بارها مرمت شده است؛ نمونه شاخص این تعمیرات پر بودن سه طاق مسجد است که به عقیده من در همان زمان زنده بودن معمار یا ساخت مسجد اتفاق افتاده است. رانش گلدسته‏ها باعث شده که به طور استثنا سه طاق این مسجد پر باشند.مسجد گوهرشاد، از بناهای باشکوه و باستانی عهد تیموری است که در جنوب حرم مطهر رضوی قرار دارد و به رواق های دارالسیاده و دارالحفاظ متصل است.این مسجد به دستور بانو گوهرشاد، همسر شاهرخ تیموری و دختر امیر غیاث الدین ترخان، از امیران جغتایی در سال821قمری به دست معمار معروف ایرانی، قوام الدین شیرازی، با به کارگیری سبک معماری دوران تیموری ساخته شد. این بنای باستانی، نمونه کامل و برجسته هنر ایرانی به شمار می رود که تمام ویژگی های معماری سنتی در آن به کار رفته است. گفتنی است؛ این نشست را گروه هنرپژوهی رضوان با مشارکت دانشکده هنر و معماری دانشگاه آزاد اسلامی مشهد برگزار کرد.