در حال بارگذاری صفحه...
در حال بارگذاری صفحه...
گفتگوی منتشر شده در ماهنامه فیلم نامه نویسی "فیلم نگار" (شماره ۲۷۹، تیر ۱۴۰۵، صفحات ۱۸ تا ۲۰) با امیر مهدی حکیمی؛ مدیر عامل مؤسسه آفرینشهای هنری
سینمای دینی در ایران، سال‌هاست میان دو برداشت متفاوت در نوسان است؛ از یک سو، نوعی تلقی که آن را به بازنمایی مستقیم مناسک، شخصیت‌های مقدس و روایت‌های تاریخی محدود می‌کند و از سوی دیگر، نگاهی که دین را به مثابه یک جهان‌بینی و نظام معنایی در متن زندگی انسان می‌بیند. همین دوگانه، پرسش‌های بنیادینی را پیشِ روی سینماگران و فیلمنامه‌نویسان قرار داده است. این‌که آیا امر دینی در سینما باید دیده شود یا مورد تجربه قرار گیرد؟ آیا تصویرکردن نشانه‌های مذهبی به‌تنهایی می‌تواند به خلق اثری دینی منجر شود؟ نسبت میان حقیقت دینی و حقیقت دراماتیک در فرایند آفرینش هنری چگونه باید تعریف شود؟ گفت‌وگو با امیرمهدی حکیمی، هنرمند، صاحب‌نظر و مدیر عامل مؤسسه آفرینشهای هنری آستان قدس رضوی، تالشی است برای عبور از برداشت‌های سطحی و بازخوانی نسبت دین، هنر و سینما از منظر فرمی و دراماتیک. در این گفت‌وگو، سینمای دینی به مثابه «روحی حاکم بر اثر هنری» بررسی می‌شود که می‌تواند در گونه‌های مختلف سینمایی، از درام اجتماعی و خانوادگی تا آثار تاریخی و حتی کمدی، حضور پیدا کند. محور اصلی این گفت‌وگو، بازگشت به یک پرسش بنیادین است؛ چگونه می‌توان مفاهیم عمیق دینی و معنوی را بدون افتادن در دام شعار، به زبان سینما ترجمه کرد؟
آیا هنر به معنای دقیق کلمه ظرفیت بازنمایی امر قدسی را دارد، یا ما در سینما صرفاً با اشاراتی به امر قدسی روبه‌رو هستیم که همیشه با شکست بازنمایی همراه است؟
امر قدسی مسئله‌ای است که در جهان مسیحیت مطرح است. وقتی ما دین را از زندگی مردم جدا کردیم و به عنوان یک مسئله قدسی برای مردم جا انداختیم و دیگر دین هیچ جایگاهی در زندگی مردم نداشت، تبدیل به امر قدسی شد.
در سینما که زاییده جهان غرب است، وقتی از سینمای دینی حرف می‌زنیم، گویا سینما باید فقط به یک امر قدسی بپردازد. در بعضی از فیلم‌ها یا بخشی از بدنه سینمای دینی، از مسائل قدسی و مسائل مافوق فهم بشری و درباره مسائل معرفتی سخن گفته می‌شود.
اما مسئله اصلی این است که نسبت هنر و سینما با دین چیست؟ آیا وقتی ما از سینمای دینی سخن می‌گوییم، فقط مسائل معرفتی، مسائل قدسی، یا مسائل معنوی خاص مدنظر است، یا مسئله گسترده‌تر است؟
به گمان من، موضوع هنر دینی، به‌ویژه در سینما، امر گسترده‌تری است. به دلیل این‌که «دین» در نگاه اسلامی و به‌ویژه در نگاه شیعی، همه ابعاد زندگی بشری را دربر می‌گیرد.
ما از مقوله‌ای حرف می‌زنیم که از آخرت، شناخت مباحث معرفتی و حقایق عالم سخن می‌گوید، تا عرفی‌ترین مسائل زندگی مردم؛ از کوچه و بازار، خرید و فروش و اقتصاد، روابط همسایگان با یکدیگر، روابط اجتماعی در جامعه تا روابط خانوادگی.
پس سینمای دینی، سینمایی است که به همه این ابعاد، مفاهیم، معارف و مانند این‌ها بپردازد. این سینما به گمان من سینمای دینی است؛ نه این‌که فقط اگر به مباحث خاص قدسی، خاص معرفتی و خاص معنوی بپردازد، بشود سینمای دینی و در حوزه‌های دیگر این مسئله وجود نداشته باشد.
از سوی دیگر، بسیاری از مفاهیم قدسی، شاید قابلیت عینیت پیداکردن نداشته باشند. باید راه‌کارهایی پیدا کنیم که چگونه می‌شود آن‌ها را به عینیت درآورد و به فضایی ملموس برای مردم تبدیل کرد؛ یعنی امور نامحسوس را محسوس کنیم.
آیا سینمای دینی اساساً یک ژانر است یا یک رویکرد؟
به گمان من، سینمای دینی یک ژانر نیست، بلکه فراتر از ژانر، روحی حاکم بر سینماست؛ روحی که در ژانرهای مختلف سینما می‌تواند حضور داشته باشد.
اگر ما دین را به معنای عام در نظر بگیریم که در حوزه‌های مختلف و شئون گوناگون زندگی مردم حضور دارد، طبیعتاً در سینمایی که از بطن جامعه آمده و هنرمندی که از بطن جامعه برخاسته و برای مردم فیلم می‌سازد، آن فیلم‌ها، فیلم دینی می‌شوند.
اگر شما از خانواده، سینمای خانوادگی و مفاهیم خانواده سخن بگویید، قطعاً آن مفاهیم و فیلم‌ها دینی هستند. سینماگر وقتی در قامت یک مصلح اجتماعی به معضالت اجتماعی می‌پردازد، آن‌ها را رصد می‌کند و در آثار خودش به اصلاح آن‌ها همت می‌گمارد، درنتیجه این آثار نیز در زمره سینمای دینی قرار می‌گیرند.
ساخت فیلم در حوزه جهاد و دفاع مقدس نیز همین‌گونه است و این آثار در ارتباط با سینمای دینی تعریف می‌شوند.
حتی در ژانر جنایی، بسیاری از اتفاقاتی که ممکن است در یک فیلم یا یک اثر هنری نشان داده شود، برای این است که مخاطب با دیدن آن اثر دوباره آن اشتباهات را مرتکب نشود؛ مثالً به قتل پرداخته شود تا این قتل دوباره اتفاق نیفتد. اگر آموزندگی این موضوع در نظر گرفته شده باشد، این‌جا نیز ردپای دین را می‌بینیم و این سینما، سینمای دینی است. پس به گمانم ذاتاً سینمای دینی یک ژانر نیست.
ما روایاتی داریم که مردم را به شادی، نشاط و اهمیتِ شادکردن مردم توجه می‌دهد. اگر در ژانر کمدی ورود پیدا کنید و فیلم‌هایی بسازید که به شادی و نشاط جامعه و مردم کمک کند، قطعاً این آثار دینی هستند؛ البته به شرطی که سخیف و مبتذل نباشند.
چگونه می‌توان از تاریخ مقدس که پایان و مسیرش برای مخاطب مذهبی ما معلوم است، یک درام تعلیق‌دار استخراج کرد؟ آیا مشکل اصلی فیلمنامه‌های ما عدم باورپذیری درام است، یا غلبه متن تاریخی بر متن سینمایی؟
در این خصوص مسئله‌ای وجود دارد؛ این‌که آیا اساساً سینمای تاریخی و فیلم تاریخی، فیلم دینی محسوب می‌شود یا خیر؟ به گمان من، سینمای تاریخی لزوماً سینمای دینی نیست. سینمای تاریخی در صورتی می‌تواند فیلم دینی باشد که به مفاهیم و ارزش‌هایی که در آن اتفاق تاریخی رخ داده است، بپردازد.
اگر صرفاً به نشان‌دادن و بازنمایی آن تاریخ بسنده کند و ما آن تاریخ را دوباره مجسم کنیم و به نمایش درآوریم، لزوماً کار دینی نیست.
اما آثاری نیز وجود دارد که بر اساس تاریخ و وقایع تاریخی ساخته شده‌اند، ولی به حقایق آن وقایع تاریخی پرداخته‌اند.مثال بسیار واضح و عینی آن شاید فیلم روز واقعه باشد؛ اثری که بر اساس یک اتفاق تاریخی در کربلا نوشته و ساخته شده است. البته ماجرای آن ساخته ذهن نویسنده و کارگردان است و قصه موازی پیش می‌رود، اما تمام مفاهیمی را که ما در اتفاق عاشورا و در صحنه کربلا با آن مواجه هستیم، در این اثر می‌بینیم.
این فیلم کاملافراتر از یک سینمای تاریخی است و وارد جهانی شده است که به مفاهیم عمیق واقعه کربلا می‌پردازد.اما در حوزه دین، تاریخ دین و تاریخ وقایع دینی، حساسیت‌هایی وجود دارد که طبیعتاً دست نویسنده و خالق اثر را می‌بندد و به‌راحتی نمی‌شود حقیقت را دست‌کاری کرد. به گمان من، روح حاکم بر واقعه تاریخی باید حفظ شود. ولی طبیعتاً اگر بخواهیم اثری تبدیل به درام شود، ساختار دراماتیک پیدا کند و داستان دراماتیزه شود، باید از عناصر دیگر و المان‌های خالقه استفاده کنیم.
آیا برای سینمای دینی نیاز به یک زبان معیار سینمایی داریم، یا باید زبان فیلمنامه کامالً معاصر و روزمره باشد؟
به گمان من، سینماگر و هنرمند، مترجم مفاهیم دینی به زبان سینما و فیلم است. هنرمند یک مترجم است که ابتدا باید آن مفاهیم دینی را درست فهمیده باشد؛ مانند مترجمی که می‌خواهد از یک زبان به زبان دیگر اثری را ترجمه کند. هنرمند باید زبان مبدأ را بشناسد. او باید بتواند این مفاهیم را در یک ساختار دراماتیک و سپس در یک فرایند هنری، به یک اثر سینمایی قدرتمند تبدیل کند و مخاطب خودش را با این معانی و مفاهیم بلند مواجه کند. هنرمند، یک ابزار در دست مفاهیم نیست، بلکه هنرمند خالق اثر هنری است.
در مقام نویسنده، چقدر به خودتان اجازه می‌دهید در جزئیات تاریخی برای رسیدن به حقیقت دراماتیک تصرف کنید؟ آیا سینما حق دارد تاریخ را برای کشف حقیقت معنوی تغییر دهد؟
همان‌طور که اشاره کردم، در حوزه تاریخ دین و تاریخ وقایع دینی، حساسیت‌هایی وجود دارد و طبیعتاً دست نویسنده و خالق اثر باز نیست که به‌راحتی حقیقت را دست‌کاری کند. به گمان من، روح حاکم بر آن تاریخ و واقعه تاریخی باید حفظ شود. اما طبیعتاً اگر بخواهیم یک واقعه تاریخی را به درام تبدیل کنیم، ساختار دراماتیک پیدا کند و داستان دراماتیزه شود، باید از عناصر دیگر و خالقیت‌های دیگری استفاده کنیم.
شاید بتوانیم چهره‌هایی را به داستان، واقعه و قصه اضافه کنیم. نویسنده و هنرمند تا این حد مجاز است که برای دراماتیزه‌کردن یک واقعه تاریخی، مسائلی را به حقیقت آن مسئله تاریخی اضافه کند. اما این موضوع نباید به گونه‌ای باشد که با روح حاکم بر آن واقعه تاریخی در تضاد قرار گیرد. اگر چیزی اضافه کنیم که در همان راستا باشد و باعث پیش‌رفتن داستان و همراه‌شدن مخاطب با واقعه تاریخی شود، نه‌تنها اشکالی ندارد، بلکه شاید بسیار الزم باشد. زیرا اگر ما صرفاً تاریخ را بازگو کنیم، تبدیل به هنر نمی‌شود. در خلق اثر هنری، نویسنده باید بتواند از خالقیت خودش استفاده کند، روایت درست بسازد و ساختار دراماتیک ایجاد کند.
سینمای اجتماعی ایران به سمت خاکستری‌شدن شخصیت‌ها رفته است. چگونه می‌توان در فیلمنامه‌ای که با بحران‌های اخلاقی مدرن سروکار دارد، نور ایمان یا عنصر معنوی را بدون شعاردادن وارد کرد؟
همه انسان‌ها در نگاه دینی خاکستری هستند. معصوم است که سفید است و انگشت‌شمار انسان‌هایی در طول تاریخ هستند که سیاه‌اند. مانند فضای عکاسی، طیف خاکستری متفاوت است؛ از یک خاکستری روشنِ متمایل به سفیدی گرفته تا خاکستری بسیار پررنگ. ما باید در فضای زندگی روزمره نشان دهیم که انسان‌ها چگونه تصمیم می‌گیرند، چگونه رفتار می‌کنند و در همین رفتارها و تصمیم‌گیری‌هاست که عنصر معنویت و ایمان جاری و ساری می‌شود.
در سینمای پردیالوگ ایران، سکوت در فیلمنامه و اجرا چه نقشی در القای مفهوم معنویت دارد؟
به گمان من، مسئله سکوت هم به همان بحث زبان سینمایی بازمی‌گردد. وقتی ما از سینمای دینی و انتقال مفاهیم عمیق انسانی و معنوی صحبت می‌کنیم، طبیعتاً فقط با گفت‌وگو و دیالوگ نمی‌توانیم این مفاهیم را منتقل کنیم. بخشی از حقیقت در سینما از مسیر سکوت، میزانسن، تصویر، رفتار شخصیت‌ها، نگاه‌ها و لحظه‌هایی که در ظاهر اتفاقی در آن رخ نمی‌دهد، منتقل می‌شود. گاهی یک سکوت می‌تواند بسیار بیشتر از یک دیالوگ معنا ایجاد کند. چون سکوت به مخاطب فرصت می‌دهد که خودش وارد اثر شود، تأمل کند و معنا را کشف کند. مشکل این‌جاست که ما گاهی تصور می‌کنیم اگر شخصیت،حرف بزند و مفاهیم را بیان کند، مخاطب بهتر متوجه می‌شود؛ درحالی‌که هنر به صورت ذاتی زبان مستقیم نیست.
بنابراین، سکوت می‌تواند یکی از ابزارهای مهم سینمایی برای انتقال معنا باشد؛ به‌خصوص در حوزه مفاهیم معنوی که بسیاری از آن‌ها اساساً با تجربه درونی انسان ارتباط دارند.
در جایگاه نویسنده، فکر می‌کنید کدام جریان ادبی (کلاسیک یا مدرن) می‌تواند الگوی بهتری برای فیلمنامه‌نویسی دینی ما باشد؟
به گمان من، مسئله اصلی، انتخاب میان ادبیات کالسیک یا مدرن نیست. مسئله اصلی فهم درست مفاهیم و تبدیل آن‌ها به زبان سینماست.
هنرمند و سینماگر دینی، پیش از هر چیز باید یک مترجم باشد؛ مترجم مفاهیم بلند و دینی به زبان سینما و فیلم. همان‌طور که یک مترجم باید زبان مبدأ را به‌درستی بشناسد تا بتواند اثری را به زبان مقصد منتقل کند، هنرمند هم باید مفاهیم دینی را درست فهمیده باشد.
او باید ابتدا این مفاهیم را در درون خودش فهم و هضم کرده باشد و بعد بتواند آن‌ها را در یک ساختار دراماتیک و در فرایندی هنری به یک اثر سینمایی قدرتمند تبدیل کند.
طبیعتاً ادبیات، چه کالسیک و چه مدرن، می‌تواند برای این مسیر دست‌مایه‌های فراوانی فراهم کند. اما مسئله اصلی این است که چگونه آن معنا و مفهوم به زبان سینما ترجمه شود. ما در فرهنگ خودمان منابع بسیار بزرگی داریم؛ از متون دینی، سخنان پیامبران و ائمه، حکمت‌ها، روایت‌ها و ادبیات انسانی که می‌تواند دست‌مایه خلق آثار بزرگ قرار بگیرد. یکی از حوزه‌های جدی که به گمان من می‌توان درباره آن فکر کرد، «سینمای حدیثی» است.
کریستوف کیشلوفسکی در مقام یک کارگردان قدرتمند در جهان غرب و یک یهودی، متعهد به کلام پیامبر خودش حضرت موسی است،او 10 سخن حضرت موسی را انتخاب کرده و از هر فراز، یک اثرتصویری می‌سازد و می‌شود ده فرمان که دقیقاً یک سینمای حدیثی است.
آیا سینمای ما امروز این جسارت را دارد که سراغ مفاهیم و سخنان پیامبر و ائمه معصومین برود و این سخنان ناب را بردارد و مترجم آن مفاهیم و سخنان، به زبان سینما باشد؟ به گمان من، یکی از حوزه‌های جدی، همین مسئله سینمای حدیثی است.
اگر قرار باشد یک مانیفست کوچک برای فیلمنامه‌نویسان جوان حوزه دین بنویسید، اولین قاعده‌ای که می‌گویید «هرگز انجام ندهند»، چیست؟
اگر بخواهم برای کسانی که در حوزه کار دینی فعالیت می‌کنند، توصیه‌ای داشته باشم، آن این است که هیچ‌گاه شعار ندهند. هنرمندان سینما باید تلاش کنند تا روح حاکم بر اثر، فیلمنامه و ساختار فیلم، دین و معانی و مفاهیم دینی را در خودش جای داده باشد.
در مدیوم‌های مختلف هنری باید از شعارزدگی پرهیز کرد. البته این به این معنا نیست که محافظه‌کار باشیم و از طرح مسائل مهم فاصله بگیریم. می‌شود درباره مفاهیم اساسی و بنیادین سخن گفت، اما در قالب یک اثر دراماتیک و دراماتیزه‌شده، بدون شعارزدگی. رسیدن به این مرحله، نیازمند شناخت عمیق و دقیق از مفاهیم دینی است، چراکه با نگاه سطحی نمی‌شود وارد این مسئله شد.
