مؤسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی، ویژه‌نامه «دارالذکر» را با محوریت بازخوانی نسبت امام رضا(ع) با انسان معاصر منتشر کرد .

مؤسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی، ویژه‌نامه «دارالذکر» را با محوریت بازخوانی نسبت امام رضا(ع) با انسان معاصر منتشر کرده است؛ ویژه‌نامه‌ای که می‌کوشد از الگوی رایج محصولات مناسبتی فاصله بگیرد و با بهره‌گیری از روایت، هنر و رسانه، فرهنگ رضوی را به مسائل و تجربه‌های زندگی امروز پیوند بزند. به همین مناسبت، با محمدجواد استادی، مدیر کلان‌پروژه «مکتب هنر رضوی» و سردبیر این ویژه‌نامه، درباره ایده شکل‌گیری، معماری محتوایی و ویژگی‌های این ویژه‌نامه گفت‌وگو کرده‌ایم.

جناب استادی، ایده شکل‌گیری ویژه‌نامه «دارالذکر» از چه مسئله‌ای آغاز شد؟

آستان قدس رضوی، به اقتضای جایگاه و مسئولیتی که در نسبت با امام رضا(ع) و ترویج فرهنگ رضوی بر عهده دارد، در مناسبت‌های مختلف با یک پرسش جدی روبه‌روست: چگونه می‌توان از سطح بزرگداشت یک مناسبت، برگزاری رویداد یا یادآوری یک واقعه عبور کرد و از همان مناسبت، فرصتی برای تولید معنا، اندیشه، روایت و اثر فرهنگی ساخت؟ به‌ویژه در ایامی مانند دهه پایانی ماه صفر، مسئله صرفاً این نیست که تعداد برنامه‌ها یا محصولات مناسبتی افزایش پیدا کند. پرسش مهم‌تر این است که ما به مدد این مناسبت تا چه اندازه توانسته‌ایم شناخت جامعه از امام رضا(ع) را عمیق‌تر کنیم و تصویری زنده‌تر، دقیق‌تر و معاصرتر از شخصیت، سیره و اندیشه آن حضرت ارائه دهیم.

این مسئله در نگاه امام شهید نیز مورد تأکید قرار گرفته است. ایشان در پیام خود به پنجمین کنگره جهانی حضرت رضا(ع)، بر ضرورت تلاش بیشتر برای شناخت امام رضا(ع) در جامعه تأکید می‌کنند. از همین‌جا یک پرسش برای ما شکل گرفت: تصویری که امروز از امام رضا(ع) به جامعه عرضه می‌کنیم، تا چه اندازه می‌تواند با مسائل انسان امروز ارتباط برقرار کند و در متن زندگی او امتداد پیدا کند؟ «دارالذکر» از دل همین پرسش شکل گرفت.

هنر در این نگاه چه نقشی در بازخوانی و امتداد فرهنگ رضوی دارد؟

مؤسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی در سال‌های اخیر تلاش کرده است از ظرفیت هنر، رسانه و روایت برای بازخوانی فرهنگ رضوی در نسبت با زندگی امروز استفاده کند. ما هنر را صرفاً یک قالب زیبا برای انتقال پیامی از پیش آماده نمی‌دانیم. هنر خود می‌تواند راهی برای فهم باشد؛ می‌تواند تجربه‌ای ایجاد کند که مخاطب از خلال آن، نسبت تازه‌ای با یک معنا پیدا کند. اگر قرار است فرهنگ رضوی در زندگی انسان معاصر امتداد یابد، هنر یکی از مهم‌ترین زبان‌های این امتداد است. ویژه‌نامه «دارالذکر» نیز در ادامه همین نگاه و در امتداد کوشش‌های چندساله مؤسسه آفرینش‌های هنری شکل گرفته است؛ تلاشی برای اینکه فرهنگ رضوی نه فقط «گفته» شود، بلکه روایت، تجربه و زیسته شود.

«دارالذکر» چه تفاوتی با یک ویژه‌نامه مناسبتی معمول دارد؟

تلاش ما از ابتدا این بود که «دارالذکر» صرفاً مجموعه‌ای از یادداشت‌ها و مطالب پراکنده نباشد که به مناسبت دهه پایانی ماه صفر کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. برای همین، پیش از تولید محتوا، یک ایده مرکزی تعریف کردیم و معماری محتوایی نشریه را بر اساس آن شکل دادیم. پرسش اصلی ما این بود: امام رضا(ع) در نسبت با انسان معاصر چه جایگاهی دارد؟ در پاسخ به این پرسش، به‌ویژه از منظومه فکری و بیانات امام شهید بهره گرفتیم و کوشیدیم نشان دهیم رابطه با امام رضا(ع) را نباید صرفاً به یک پیوند عاطفی، فردی یا مناسبتی تقلیل داد. این رابطه می‌تواند به فهمی عمیق‌تر از امام، به نوعی جهت‌گیری در زندگی و حتی به تصویری برای آینده جامعه تبدیل شود. به بیان دیگر، تلاش کردیم از «ارادت» عبور نکنیم، بلکه آن را عمیق‌تر کنیم؛ یعنی نشان دهیم ارادت به امام چگونه می‌تواند به معرفت، سبک زندگی، مسئولیت اجتماعی و ساخت آینده پیوند بخورد.

این ایده مرکزی چگونه در ساختار و فصل‌بندی ویژه‌نامه نمود پیدا کرده است؟

ویژه‌نامه از چند بخش و فصل تشکیل شده است. بخش نخست به مسئله زیارت اختصاص دارد و می‌کوشد نگاه متفاوت و عمیق‌تری به مفهوم زیارت ارائه کند. در این بخش، نگاه کلان امام شهید به زیارت رضوی نیز مورد توجه قرار گرفته و همچنین نسبت ایشان با مشهد و حضورشان در این جغرافیای معنوی و تاریخی بررسی شده است. پس از آن، سه فصل اصلی ویژه‌نامه با سه عنوان «امام جان»، «امام زندگی» و «امام آینده» شکل گرفته است. این سه عنوان درواقع سه سطح از نسبت انسان با امام را نشان می‌دهند.

در «امام جان»، بیشتر به نسبت عاطفی، باطنی و معنوی انسان با امام پرداخته‌ایم؛ به اینکه امام چگونه می‌تواند در جان انسان حضور داشته باشد و در لحظه‌های اضطرار، امید، سوگ، تنهایی و جست‌وجوی معنا، پناه و تکیه‌گاه او باشد.

یکی از بخش‌های ثابت این ویژه‌نامه، مجموعه‌ای از متن‌ها از زبان اقشار مختلف مردم خطاب به امام شهید است که اکنون در رواق دارالذکر آرام گرفته است. برای هر یک از این روایت‌ها نیز تصویرسازی مستقلی انجام شده تا متن و تصویر در کنار یکدیگر تجربه عاطفی کامل‌تری برای مخاطب ایجاد کنند.

در فصل «امام زندگی» چه رویکردی دنبال شده است؟

مسئله اصلی این فصل آن است که امام رضا(ع) فقط امام یک زیارت، یک مناسک یا لحظه‌ای خاص از زندگی ما نیست. امام، «امام زندگی» است؛ یعنی نسبت با او می‌تواند در انتخاب‌ها، اخلاق، روابط اجتماعی، نگاه به انسان، شیوه مواجهه با مسائل و حتی فهم ما از جامعه امتداد پیدا کند. در این فصل تلاش کرده‌ایم از نگاه صرفاً انتزاعی فاصله بگیریم. برای همین، ساختار مطالب به‌گونه‌ای طراحی شده که ابتدا مبانی یک موضوع با زبانی تحلیلی اما روان و قابل فهم برای مخاطب عمومی مطرح شود و سپس همان موضوع در اندیشه و بیانات امام شهید به‌صورت مصداقی‌تر دنبال شود. درواقع می‌خواستیم مخاطب ببیند که فرهنگ رضوی چگونه می‌تواند از سطح یک آموزه کلی عبور کند و به الگویی برای زیستن تبدیل شود.

فصل «امام آینده» چه مسئله‌ای را دنبال می‌کند؟

در «امام آینده» یک پرسش اساسی مطرح است: امام رضا(ع) چه نسبتی با آینده ما دارد؟ گاهی درباره ائمه(ع) به‌گونه‌ای سخن گفته می‌شود که گویی متعلق به گذشته‌اند؛ شخصیت‌هایی بزرگ در تاریخ که باید آنان را تکریم کرد و به یاد آورد. درحالی‌که امام، متعلق به همه دوران‌هاست و سیره و اندیشه او می‌تواند برای آینده نیز الهام‌بخش و جهت‌دهنده باشد. در این فصل تلاش کرده‌ایم نشان دهیم فرهنگ رضوی چگونه می‌تواند برای آینده فرد و جامعه نقشه راه ایجاد کند. در ادامه نیز به این مسئله پرداخته‌ایم که امام شهید، آینده ایران را در نسبت با فرهنگ، هویت و معنویت رضوی چگونه می‌دید.

در کل ویژه‌نامه، قالب‌هایی مانند عکس‌نوشت، واگویه و دل‌گویه نیز به کار گرفته شده و کوشیده‌ایم تنوع اجتماعی و قومی مردم ایران در روایت‌ها دیده شود؛ چراکه نسبت با امام رضا(ع) محدود به یک جغرافیا یا یک گروه اجتماعی نیست.

یکی از بخش‌های ویژه «دارالذکر»، راهنمای مطالعه آثار رضوی در اندیشه امام شهید است. این بخش با چه هدفی طراحی شده است؟

یکی از دغدغه‌های ما این بود که رابطه مخاطب با ویژه‌نامه، با پایان مطالعه صفحات آن تمام نشود. نشریه باید بتواند دری را به سوی مطالعه بیشتر باز کند.از همین‌رو، بخشی با عنوان «راهنمای مطالعه آثار رضوی» طراحی کردیم. اگر مخاطبی پس از خواندن ویژه‌نامه بخواهد نگاه امام شهید درباره امام رضا(ع)، زیارت، سیره رضوی و ابعاد اجتماعی و تمدنی این فرهنگ را دقیق‌تر دنبال کند، در این بخش یک مسیر مطالعاتی مشخص پیش روی او قرار گرفته است. در این راهنما، آثار منتشرشده مرتبط با امام رضا(ع) در منظومه فکری امام شهید معرفی شده‌اند و برای هر اثر توضیح داده‌ایم که چه موضوعی را دنبال می‌کند و در چه مرحله‌ای از مطالعه می‌تواند برای مخاطب مفید باشد. به این معنا، «دارالذکر» فقط نمی‌خواهد چیزی به مخاطب بگوید؛ می‌خواهد او را به ادامه مسیر شناخت دعوت کند.

بخش کمیک نشریه نیز رویکرد متفاوتی دارد. درباره این بخش توضیح می‌دهید؟

بخش پایانی ویژه‌نامه یک مجموعه کمیک شامل هشت قصه مستقل است. نقطه اتصال این قصه‌ها، تشییع پیکر امام شهید در مشهد است. اما تلاش کردیم به‌جای روایت مستقیم خود مراسم، سراغ آدم‌هایی برویم که در حاشیه این واقعه بزرگ حضور داشتند؛ مردمی که به‌دلیل ازدحام جمعیت، در کوچه‌ها و مسیرهای فرعی منتهی به حرم و مسیر تشییع قرار گرفته‌اند و هرکدام تجربه‌ای متفاوت را از سر گذرانده‌اند. این زاویه دید برای ما مهم بود، چون یک واقعه بزرگ تاریخی را می‌توان از خلال تجربه‌های کوچک و انسانی نیز روایت کرد.

در پس این مجموعه، البته یک مسئله مهم‌تر نیز وجود دارد. امروز مشهد علاوه بر اینکه مضجع امام رضا(ع) را در خود جای داده، مدفن امام شهید نیز شده است. این رخداد را نباید صرفاً یک واقعه تاریخی یا جغرافیایی دید. این هم‌جواری، واجد یک ظرفیت فرهنگی و تمدنی ویژه است و می‌تواند در سال‌های آینده منشأ روایت‌ها، پژوهش‌ها و تولیدات هنری بسیاری باشد.

در طراحی بصری «دارالذکر» چه رویکردی دنبال شده است؟

برای ما مهم بود که فرم نشریه از محتوا جدا نباشد. طراحی صفحه، تصویرسازی، عکس‌نوشت و دیگر عناصر بصری نباید صرفاً کارکرد تزئینی داشته باشند.در «دارالذکر» تلاش کردیم تصویر و فرم نیز بخشی از روایت باشند. یعنی مخاطب فقط از طریق متن با ایده نشریه مواجه نشود، بلکه ترکیب متن، تصویر، صفحه‌آرایی و ریتم بصری نیز به انتقال معنا کمک کند. به همین دلیل، برای برخی مطالب تصویرسازی اختصاصی انجام شده و در برخی بخش‌ها نیز از قالب‌هایی استفاده کرده‌ایم که امکان مواجهه کوتاه‌تر، حسی‌تر و مستقیم‌تر مخاطب با مضمون را فراهم کند.

اگر بخواهید پیام اصلی «دارالذکر» را در یک جمله بیان کنید، این ویژه‌نامه قرار است چه حرفی به مخاطب بزند؟

شاید بتوان گفت حرف اصلی «دارالذکر» این است که فرهنگ رضوی، فقط میراثی برای حفظ کردن یا مناسبتی برای بزرگداشت نیست؛ یک امکان زنده برای ساختن انسان و جامعه است. اگر امام رضا(ع) را درست بشناسیم، این شناخت می‌تواند جان انسان را آرام و استوار کند، به زندگی او معنا و جهت بدهد و افق آینده‌اش را نیز روشن کند. سه‌گانه «امام جان»، «امام زندگی» و «امام آینده» درواقع صورت‌بندی همین نگاه است.

کوشش ما این بوده که این ایده در سراسر ویژه‌نامه جریان داشته باشد و در عین حال زبان و قالب نشریه به‌گونه‌ای باشد که تنها با مخاطب تخصصی سخن نگوید. «دارالذکر» برای مردم نوشته و طراحی شده است و قرار است مخاطب عمومی نیز بتواند با آن ارتباط برقرار کند.

این ویژه‌نامه با تیراژ گسترده از سوی سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی منتشر شده و در فضاهای مختلف، از جمله مواکب مستقر در مشهد، در اختیار زائران و مخاطبان قرار می‌گیرد. در پایان، امیدوارم این تلاش حقیر و همه همکارانی که برای تولید «دارالذکر» زحمت کشیده‌اند، مورد عنایت حضرت رضا(ع) قرار گیرد و بتواند، هرچند به اندازه‌ای اندک، به شناخت عمیق‌تر جامعه از امام رضا(ع) و فرهنگ رضوی کمک کند.